بطور كلى ، بازرگانان ايران در دورهء صفويه ( تا قبل از دوران ضعف و انحطاط ) ، وضع بالنسبه خوبى داشتند و به علت امنيت و تمركزى كه در كشور حكمفرما بود ، از راه بازرگانى و دادوستد ، سود كلانى تحصيل مىكردند . شاردن از توسعهء مناسبات بازرگانى در عهد صفويه ، با تحسين فراوان ، ياد مىكند و مىنويسد : « . . . بازرگانان ايرانى در تمام نقاط دنيا ، از سوئد گرفته تا چين ، نماينده دارند و به كار بازرگانى مشغولند . » « 1 » صادرات ايران غير از ابريشم ، كه از ديرباز از گيلان صادر مىشد ، در عهد صفويه ، پستهء ملاير و قزوين به هندوستان و ساغرى و تيماج به هلند ، لهستان و روسيه ، و ريشهء روناس كه براى رنگ كردن به كار مىرفت ، مخصوصا به هندوستان صادر مىشد . پشم و كرك ايران ، چه در داخل و چه در خارج ، خريدار داشت . بادام و كشمش و آلو و انواع ترشى و مربا و عطريات ايران به هندوستان و عراق حمل مىشد . شتر به ارمنستان و آناطولى فروخته مىشد . گوسفند ايران تا اسلامبول وادرنه نيز مىرفت . تاورنيه مىنويسد در ماه مارس و آوريل ( اوايل بهار ) روزى نبود كه ما چندين گله نبينيم كه هركدام اقلا هزار رأس گوسفند داشت . « 2 » كشت خشخاش و به دست آوردن ترياك رايج ، و از محصولات عمده بود و به قول شاردن ، ترياك لنجان از همه‌جا بيشتر معروفيت داشت . « 3 » افيون كازرون نيز معروف بود . تنباكو و توتون در بيشتر نقاط بدست مىآمد و باز بقول شاردن مهمترين نوع و قسمت اعظم توتون مصرفى هند از ايران صادر مىشود . انقوزه را به هندوستان صادر مىكردند و به قول شاردن ، هنديها اين گياه را كه بوى تند دارد ، به تمام خورشها و اغذيه مىزنند . موميايى نيز كالاى قابل صدورى بود و - آن ، صمغ گرانبهايى است كه از صخره سنگ ترشح مىشود - و مصرف طبى داشت . گندم و برنج مخصوصا در مناطق شمالى به عمل مىآمد . خاك و سنگهاى مرمر هرمز به خارج صادر مىشد . فولاد ايران و مس و سربى كه از كوههاى مازندران و كرمان بدست مىآمد ، سنگ مرمر تبريز ، فيروزهء نيشابور و مرواريد بحرين ، كمابيش عوايدى داشت . « 4 » در مورد واردات بايد گفته شود ، علاوه بر شكر كه رقم عمده و مورد استفادهء عموم بود ، و پارچه‌هاى مخملى و انواع ديگر منسوجات و بلورآلات و كالاهاى خاص « و نيز » ، بعضى اشياء ساخته شده و مصنوعات نيز مورد توجه اعيان و اشراف بوده است . از ارقام مهم واردات ، يكى مشك بود كه جنبهء تجملى داشت . از روسيه ، پوستين و اسبهاى گرجى وارد مىشد . بلورآلات و احجار قيمتى و شمشيرها و نيزه‌هاى هندى و تفنگهاى فتيله‌اى اسپانيايى و ساعت ، كم‌وبيش وارد مىشد . هرچه دولت صفويه به پايان خود نزديك مىگرديد ، وضع عمومى مردم بدتر مىشد . شاه

--> ( 1 ) . سياحتنامهء شاردن . ج 4 ، ص 167 ؛ به نقل از : سازمان ادارى حكومت صفوى ، پيشين . ص 30 . ( 2 ) . سفرنامهء تاورنيه . ص 895 ؛ به نقل از محمد ابراهيم باستانى پاريزى ، سياست و اقتصاد عصر صفوى ، ص 128 . ( 3 ) . سياحتنامهء شاردن . ج 4 ، ص 49 ؛ به نقل از همان . ص 128 . ( 4 ) . ر ك : سياست و اقتصاد عصر صفوى ، پيشين . ص 130 - 128 .